Памяць і бяспамяцтва
Першы тыдзень лістапада як што год кліча нас сваім адвечным парадкам прынесці даніну памяці адышоўшым продкам — блізкім сямейнікам і тым, без зямнога прабывання якіх многае не змянілася б вакол нас у штодзённым жыцці, мастацтве, культуры, пісьменстве, навуцы. Гэта асаблівы час памятаць і ўзгадваць усіх тых, хто склаў і ахвяраваў свае жыцці ў змаганні за свабоду сваіх народаў і незалежнасці айчын. Тых агульнавядомых герояў і тых ананімных, невядомых, загінулых і расцярушаных па ўсім свеце. Адным словам, восеньскія Дзяды ў сваім паганска-хрысціянскім сімбіёзе затрымліваюць нас у сваёй штодзённай мітусні на момант рэфлексіі пра прамінанне і ўшанаванне асоб, якіх ужо няма на зямлі, але памяць пра іх не павінна загінуць з апошнімі здзьмухнутымі свечкамі ў час пахавання. Менавіта калі мы палім зараз на магілах знічкі, а ў храмах і дамах свечкі — проста цяплом і святлом выбудоўваем нябачныя, але так патрэбныя масты паміж светамі бачнага і нябачнага. Тыя павуцінныя нітачкі, якія выплятаюць нашу памяць, як указальнікі паказваюць дарогу ў абодва бакі. Бо ж мы ведаем і верым у тое, што менавіта ў гэты час адышоўшыя прыходзць пагасцяваць у нас. А гасцей хаця і нябачных і нябесных прымалі ў нас з дзеда-прадзеда. Хай так будзе і надалей. Не мяняйма гэтага адвечнага, касмічнага, Божага парадку. Бо ці ж і нас саміх не чакае той жа самы шлях пераходу з зямнога жыцця ў вечнасць, памяць або бяспамяцтва нашых родных і блізкіх?
Вось той адвечны атавізм і маральны імператыў проста ў апошнюю Дзмітрыеўскую памінальную суботу не дазволілі мне выгравацца дома, але, нягледзячы на хваробу, ясна вызначылі мне ўказальнік вандроўкі — на прыхадскія могілкі ў зацішшы лясных дрэў на ўскраіне Белавежскай пушчы. Не адзін і не два разы ўзгадваў я ў фельетонах свае вэрстоцкія могілкі. Але за кожным разам яны мне глядзяцца інакш, з іншымі адценнямі, колерамі, рэфлексіямі, шумам ветру, спевам і крыкам птушак. І з людзьмі, якіх заўсёды там сустрэнеш. Бо як не парадаксальна гэта гучыць, але калі ўсе бачым і гаворым, што адміраюць нашы вёскі, то могілкі жывуць сваім адметным і адвечным Божым рытмам. Тут увесь час з’яўляюцца людзі — адны на спачын, другія як спадарожнікі ў іхняй апошняй, зямной дарозе, трэція прыходзяць са сваім болем і памяццю на ўспамін і размовы з адышоўшымі. А таксама дзеля таго, каб у блуканні паміж радкамі магіл і крыжоў зразумець сваё дарастанне і прамінанне ў чалавечым вандраванні. І раптам бачыш і адчуваеш, што твае гады, што ляглі на плечы, гэта ўжо не час маладосці, але непазбежнае ўваходжанне ў восень жыцця. Восеньскія Дзяды аж надта добра паказваюць, што ўсё ў пэўны момант засынае сном вечным. Таму такая яшчэ радасць ад наглядання і чакання пабачыць на свае вочы кругазварот прыроднага дыхання з яе чатырма порамі года і адценнямі кожнае з іх.
Доўга блукаліся мы па маім прыходскім архіве жывой беларускай гісторыі. Запаленыя знічкі пры родных і аднавяскоўцах, пры якіх няма ўжо каму паставіць неўміручае полымя надзеі. Надпісы і фатаграфіі на помніках раптоўна выклікаюць здзіўленне: вой, то і яны ўжо тут! Быццам ёсць іншы шлях для завяршэння нашага бадзяння па маці зямлі. Вонкавая памяць і адметнасць нацыянальнасці і веры выцясняюцца штораз мацней і мацней польскімі надпісамі на помніках. Не дождж, не вецер, не снег сціраюць памяць чалавечую, запісаную кірылічным шрыфтом, але нашы рукі і галовы бяспамяцтва. Углядаешся і думаеш: ці ж тут таксама чакае наша знікненне з адвечнага свету беларускай прысутнасці ў гэтым кутку зямлі? «Мы ж у сябе, — паўтаралі заўсёды нашы продкі, — разам са сваім культурным багаццем і моўнай адметнасцю». А зараз адрэзваем мы не пупавіну, але балюча перарэзваем быццам тупым нажом жывую, тканую стагоддзямі адказнасць за чалавечую памяць і годнасць. Страшна і сумна стала мне на душы.
Яўген ВАПА, тыднёвік „Ніва”, №46, 2022 г.
