Выступ Наталлі Пінчук на ўручэнні Нобелеўскай прэміі міру
Вашы Каралеўскія Міласці,
Вашы Каралеўскія Высокасці,
Шаноўныя сябры Нобелеўскага камітэту, шаноўнае спадарства.
З вялікім хваляваннем выпадае мне гонар выступіць тут на ўшанаванні лаўрэатаў прэміі Міру за 2022 год. Сярод іх і мой муж Алесь Бяляцкі.
На жаль, ён не можа прыняць узнагароду асабіста. Ён за кратамі ў Беларусі. Таму я стаю за гэтай трыбунай.
Хачу выказаць вялікую падзяку:
Нарвежскаму Нобелеўскаму камітэту, рашэнне якога ўмацавала Алеся ў гатоўнасці стаяць у сваёй праўдзе і дае надзею ўсім беларусам, што можна разлічваць на дэмакратычную салідарнасць у барацьбе за свае правы.
Дзякуй усім, хто падтрымліваў Алеся, яго сяброў і яго справу ўсе гэтыя гады і падтрымлівае цяпер.
Шчыра віншую Цэнтр грамадзянскіх свабод і Міжнароднае таварыства «Мемарыял» з заслужанай узнагародай. Алесь і ўсе мы ўсведамляем, наколькі важна і рызыкоўна выконваць місію праваабаронцаў, асабліва ў трагічны час агрэсіі Расіі супраць Украіны.
Не толькі Алесь у турме — тысячы беларусаў, дзясяткі тысяч рэпрэсаваных, зняволеных за сваю грамадзянскую пазіцыю знаходзяцца там. Сотні тысяч вымушаны ўцякаць з краіны толькі таму, што хацелі жыць у дэмакратычнай дзяржаве. У Беларусі, на жаль, ужо гадамі працягваецца вайна ўлады супраць уласнага народу, мовы, гісторыі, супраць дэмакратычных каштоўнасцяў. Пра гэта гавару тут з болем і перасцярогай, бо сённяшнія палітычныя і ваенныя падзеі пагражаюць Беларусі стратаю дзяржаўнасці і незалежнасці.
На жаль, улада з грамадствам размаўляе толькі пры дапамозе сілы – гранатаў, дубінак, электрашокераў, бясконцых арыштаў і катаванняў. Пра нацыянальны кампраміс або дыялог няма размовы. Пераследуюць дзяўчат і хлопцаў, жанчын і мужчын, непаўналетніх і людзей сталага ўзросту. У беларускіх турмах уладарыць нечалавечае аблічча сістэмы, асабліва для тых, хто марыў быць свабоднымі людзьмі!
У такой сітуацыі невыпадкова, што за дэмакратычныя перакананні і праваабарончую дзейнасць улады арыштавалі Алеся і яго паплечнікаў з Праваабарончага цэнтру „Вясна“: у вязніцах Марфа Рабкова, Валянцін Стэфановіч, Уладзімір Лабковіч, Леанід Судаленка, Андрэй Чапюк і іншыя праваабаронцы. Другія зараз яшчэ пад следствам і пракурорскімі абвінавачваннямі, трэція вымушаны былі эміграваць за мяжу. Але створанага звыш дваццаці пяці гадоў таму Алесем і яго аднадумцамі Праваабарончага цэнтра «Вясна-96» — не разбіць, не спыніць, не стрымаць!
Алесь не мог перадаць на волю тэкст свайго выступу, ён паспеў сказаць мне літаральна пару сказаў. Таму падзялюся з вамі ягонымі думкамі — і гэтымі, і запісанымі раней. Гэта фрагменты яго ранейшых выказванняў, твораў, разваг. Тут яго думкі аб мінулым і будучыні Беларусі, аб правах чалавека, аб лёсах міру і свабоды.
То перадаю слова Алесю.
—
Так бывае, што людзі, якія найбольш цэняць свабоду, часта пазбаўлены яе. Я ўспамінаю сваіх сяброў — праваабаронцаў з Кубы, Азербайджану, Узбекістану, я ўспамінаю сваю духоўную сястру Насрын Сотудэ́ з Ірану. Я захапляюся кардыналам Язэпам Чэнем (Joseph Zen) з Ганконгу. Зараз у Беларусі тысячы людзей знаходзяцца за кратамі па палітычных матывах, і яны ўсе мае браты і сёстры. Нішто не можа спыніць прагу людзей да волі.
Тут зараз у турме ўся Беларусь. Сядзяць журналісты, палітолагі, прафсаюзныя лідары, сярод іх багата маіх знаёмых і сяброў… Суды працуюць як канвеер, асуджаных развозяць па калоніях, а новыя хвалі палітзняволеных займаюць іх месца…
—
Гэтая прэмія належыць усім маім сябрам-праваабаронцам, усім грамадскім актывістам, дзясяткам тысяч беларусаў, якія прайшлі праз збіццё, катаванні, арышты, турму.
Гэтая прэмія — узнагарода мільёнам беларускіх грамадзян, якія выступілі ў абарону сваіх грамадзянскіх правоў. Яна падкрэслівае тую драматычную сітуацыю, якая склалася з правамі чалавека ў краіне.
—
Нядаўна ў мяне адбыўся кароткі дыялог.
— Калі на волю? — спыталіся ў мяне.
— А я і так вольны, у душы, — адказаў я.
Мой вольны дух лунае па-над вязніцай і над кляновым лістом абрысаў Беларусі.
Я зазіраю сабе ўсярэдзіну, і здаецца, што мае ідэалы не змяніліся, не страцілі каштоўнасць, не патускнелі. Яны заўжды са мной, і я ахоўваю іх, як магу. Яны — як адлітыя з золата, і іх не бярэ іржа.
Мы хочам уладкаваць нашае грамадства як больш гарманічнае, справядлівае і спагаднае. Дабіцца незалежнай, дэмакратычнай Беларусі. Марым, каб яна была ўтульнай і прывабнай для жыцця.
Гэтая ідэя высакародная, сугучная агульным для свету цывілізацыйным уяўленням. Мы ж не марым пра штосьці надзвычайнае, мы хочам усяго толькі «людзьмі звацца», як сказаў наш класік Янка Купала. Тут — і павага да сябе саміх, і да іншых, тут і правы чалавека, дэмакратычны лад жыцця, беларуская мова і нашая гісторыя.
—
Я рана пачаў ставіцца крытычна да савецкай рэчаіснасці. Сярод іншага, сутыкнуўся з рэзкім абмежаваннем ужывання беларускае мовы, з палітыкай дэбеларусізацыі, якая праводзілася тады — дый праводзіцца і цяпер. Ранейшая каланіяльная залежнасць Беларусі засталася. А ў выніку — пагроза для існавання беларусаў як народу.
Драматычная памылка — аддзяляць правы чалавека ад каштоўнасцяў ідэнтычнасці і Незалежнасці. У незалежніцкім падпольным руху я з 1982 года, фактычна з 20 гадоў. Яго задача — дабіцца дэмакратычнай незалежнай Беларусі, у якой бы паважаліся правы чалавека. Не можа быць Беларусі без дэмакратыі і не можа быць правоў чалавека без незалежнай Беларусі. А грамадзянская супольнасць павінна валодаць такой ступенню незалежнасці, якая гарантуе бяспеку асобы ад злоўжыванняў улады дзяржавы.
—
Я веру, бо ведаю, што мінае ноч і надыходзіць ранак. Я ведаю, што нас няўтомна штурхае наперад, дык гэта надзея і мара.
Марцін Лютэр Кінг заплаціў за сваю мару жыццём, яго застрэлілі. Мая плата за маю мару меншая, але ўсё роўна за яе даводзіцца плаціць. Я не шкадую ні кроплі. Бо мая мара вартая гэтага. Мае ідэалы сугучныя з ідэаламі маіх старэйшых сяброў і духоўных настаўнікаў чэха Вацлава Гавела і беларуса Васіля Быкава. Абодва яны прайшлі праз вялікія жыццёвыя выпрабаванні, абодва багата чаго зрабілі для сваіх народаў і культуры, абодва змагаліся за дэмакратыю і правы чалавека да апошніх хвілінаў свайго жыцця.
—
Немагчыма, каб на пустым полі адразу вырас добры ўраджай. Поле трэба добра ўгнойваць, камяні выбіраць… А тое, што пакінула ў Беларусі камуністычная ўлада за 70 гадоў, можна назваць выпаленай зямлёй…
Былі часы ў канцы 80-х гадоў, калі мы літаральна ведалі адзін аднаго ў твар… Але на пачатку 90-х з’явіліся тысячы і дзясяткі тысяч…
9 жніўня 2020 году ў Беларусі прайшлі прэзідэнцкія выбары. Масавыя фальсіфікацыі прывялі да таго, што людзі выйшлі на вуліцу. У двубоі сышліся Дабро і Зло. Зло – добра ўзброенае. А з боку Дабра – толькі нечуваныя для краіны мірныя масавыя пратэсты, якія збіралі сотні тысяч людзей.
Улады напоўніцу запусцілі рэпрэсіўны механізм катаванняў і забойстваў — Рамана Бандарэнкі, Вітольда Ашурка і многіх іншых.
Гэта найвышэйшы і нечуваны па сваёй жорсткасці ўзровень рэпрэсіяў. Людзі праходзяць праз неймаверныя катаванні і пакуты.
Камеры і турмы больш нагадваюць савецкія грамадскія прыбіральні, дзе людзей трымаюць месяцамі і гадамі. Я абсалютна супраць таго, каб жанчыны знаходзіліся ў турме, а ўявіце, як ім даводзіцца ў турме Беларусі — у гэтым філіяле пекла на зямлі!
Выказванні Лукашэнкі пацвярджаюць, што выканаўцам дадзены карт-бланш, каб праз страх спыніць людзей.
Але грамадзяне Беларусі патрабуюць справядлівасці. Яны патрабуюць, каб тыя, хто ўчыняў масавыя злачынствы, былі пакараныя. Патрабуюць свабодных выбараў. Ніколі ўжо Беларусь і беларускае грамадства не будуць ранейшымі, калі былі цалкам звязаныя па руках і нагах. Людзі прачнуліся…
—
Зараз перманентная барацьба дабра і зла разгарнулася ледзь не ў чыстым выглядзе ўва ўсім рэгіёне. Халодная сцюжа з Усходу сутыкнулася з цяплом еўрапейскага рэнесансу.
Мала быць адукаваным і дэмакратычным, мала быць гуманным і міласэрным. Трэба ўмець бараніць свой набытак і сваю Айчыну. Недарэмна ў сярэднявеччы паняцце Айчыны было тоесным паняццю свабоды.
Я дакладна ведаю, якая Украіна задавальняла б Расею і Пуціна — несамастойная дыктатура. Такая, як сённяшняя Беларусь, дзе не чуваць голасу прыдушанага народу.
Расейскія вайсковыя базы, велічэзная эканамічная залежнасць, культурная і моўная русіфікацыя — вось адказ, на чыім баку Лукашэнка. Улады Беларусі незалежныя толькі ў той ступені, у якой ім дазваляе Пуцін. І таму трэба змагацца супраць «інтэрнацыяналу дыктатураў».
—
Я праваабаронца і таму прыхільнік негвалтоўнага супраціву. Я — не агрэсіўны па натуры чалавек, імкнуся гэтак заўсёды паводзіць сябе. Аднак я таксама добра разумею, што дабро і праўда павінны ўмець абараняць сябе.
Як магу, трымаю мір у маёй душы, гадую яго, як далікатную кветку, адганяю злосць. І малюся, каб рэчаіснасць не прымусіла мяне адкапаць даўно закапаную сякеру і бараніць праўду з сякерай у руках. Мір. Няхай мір застанецца ў маёй душы.
—
А 10 снежня мне хочацца паўтарыць для ўсіх: „Не бойцеся!” Гэта тое, што сказаў у 80-я папа Ян Павел II, калі прыехаў у камуністычную Польшчу. Больш ён нічога тады не сказаў, але хапіла. Я веру, бо ведаю, што пасля зімы наступае вясна.
Я цытавала Алеся Бяляцкага. І завяршу выступ воклічамі ягонай душы:
Свабоду беларускаму народу! Свабоду Вясне! ЖЫВЕ БЕЛАРУСЬ!
* * *
Wystąpienie Natalii Pińczuk na ceremonii wręczenia Pokojowej Nagrody Nobla
Wasze Królewskie Mości,
Wasze Królewskie Wysokości,
Czcigodni członkowie Komitetu Noblowskiego, szanowni Panie i Panowie.
To wielki zaszczyt i wyzwanie przemawiać podczas uroczystości poświęconej laureatom Pokojowej Nagrody Nobla za rok 2022. Wśród nich jest mój mąż, Aleś Bialacki.
Niestety, Aleś nie może odebrać nagrody osobiście. Przebywa w Białorusi, za kratami więzienia. Dlatego to właśnie ja stoję przy mównicy.
Pragnę wyrazić swoją wdzięczność:
Norweskiemu Komitetowi Noblowskiemu, którego decyzja umocniła Alesia w pragnieniu pozostania w prawdzie, a wszystkim Białorusinom dała nadzieję i pewność, że mogą liczyć w walce o swoje prawa na solidarność demokratycznego świata.
Dziękuję wszystkim, którzy wspierali Alesia i jego przyjaciół, a także ich i jego walkę, jaką toczyli przez te wszystkie lata. Wiem, że wspierają ich także teraz.
Serdecznie gratuluję ukraińskiemu Centrum Wolności Obywatelskich i Międzynarodowemu Towarzystwu „Memoriał” zasłużonej nagrody. Aleś i my wszyscy doskonale wiemy, jak potrzebna i ryzykowna jest praca obrońców praw człowieka w Rosji. Zwłaszcza w tym tragicznym czasie agresji na Ukrainę.
Dziś nie tylko Aleś jest więziony – w białoruskich więzieniach przebywają tysiące Białorusinów, dziesiątki tysięcy osób jest represjonowanych, więzionych za swoją obywatelską postawę. Setki tysięcy zostały zmuszone do ucieczki z kraju tylko dlatego, że chciały żyć w demokratycznym państwie. Na Białorusi, niestety, od lat toczy się wojna władzy z własnym narodem, z językiem białoruskim, z białoruską historią i wartościami demokratycznymi. Mówię o tym z bólem i lękiem, ponieważ to, co się dzieje dzisiaj w sferach politycznych i militarnych, zagraża Białorusi utratą niepodległości i państwowości.
Niestety, białoruska władza komunikuje się ze społeczeństwem wyłącznie za pomocą siły – granatów, pałek, paralizatorów, niekończących się aresztowań i tortur. Z jej strony nie ma mowy o narodowym kompromisie czy dialogu. Prześladowane są dziewczęta i chłopcy, kobiety i mężczyźni, nieletni i ludzie starsi. Nieludzkie oblicze systemu ukazuje się w białoruskich więzieniach, zwłaszcza wobec tych, którzy marzyli o wolności!
W takiej sytuacji to oczywiście nie przypadek, że władze aresztowały Alesia i jego współpracowników z Centrum Obrony Praw Człowieka „Wiasna” za ich demokratyczne przekonania i działalność na rzecz praw człowieka. W więzieniach przebywają Marfa Rabkowa, Walancin Stefanowicz, Uładzimir Łabkowicz, Leonid Sudalenka, Andrej Czapiuk i inni. Wobec kolejnych osób ciągle toczy się śledztwo, jeszcze inni otrzymali zarzuty prokuratorskie, pozostali musieli wyemigrować za granicę. Ale utworzonego ponad dwadzieścia pięć lat temu przez Alesia i ludzi podobnie do niego myślących Centrum Obrony Praw Człowieka „Wiosna 96” nie da się rozbić, powstrzymać ani zatrzymać!
Aleś nie mógł przekazać z więzienia do wolnego świata tekstu swojego przemówienia, zdążył powiedzieć dosłownie kilka słów. Dlatego podzielę się z Państwem jego przemyśleniami – zarówno tymi, które mi pospiesznie powiedział, jak i tymi, które wcześniej napisał. Są to fragmenty jego wcześniejszych wypowiedzi, prac i refleksji na temat przeszłości i przyszłości Białorusi, praw człowieka, losów świata i wolności.
Przekazuję głos Alesiowi.
„Tak się składa, że ludzie, którzy cenią sobie wolność najbardziej, często są jej pozbawieni. Wspominam tu moich przyjaciół – obrońców praw człowieka z Kuby, Azerbejdżanu, Uzbekistanu, myślę o mojej duchowej siostrze Nasrin Sotoudeh z Iranu. Podziwiam kardynała Josepha Zena z Hong Kongu. Obecnie w Białorusi tysiące ludzi siedzi za kratami z powodów politycznych i wszyscy są moimi siostrami i braćmi. Nic nie powstrzyma ludzkiego pragnienia wolności.
Cała Białoruś jest tu, w więzieniu. Siedzą dziennikarze, politolodzy, liderzy związkowi, jest wśród nich wielu moich znajomych i przyjaciół… Sądy pracują jak taśmociąg. Skazani są transportowani do kolonii karnych, a ich miejsce zajmują nowe fale więźniów politycznych.
Ta nagroda należy się wszystkim moim przyjaciołom, obrońcom praw człowieka, wszystkim działaczom społecznym, dziesiątkom tysięcy Białorusinów, którzy byli bici, torturowani, aresztowani i więzieni.
Nagroda ta jest nagrodą dla milionów obywateli Białorusi, którzy stanęli w obronie swoich praw obywatelskich. Podkreśla ona dramatyczny stan poszanowania praw człowieka w moim kraju.
Niedawno odbyłem krótką rozmowę.
– Kiedy na wolność? – zapytali mnie.
– A ja i tak jestem wolny. W swojej duszy – odpowiedziałem.
Mój wolny duch unosi się nad więzieniem i ponad przypominającymi klonowy liść konturami Białorusi.
Patrzę w głąb siebie i wydaje mi się, że moje ideały się nie zmieniły, nie straciły na wartości, nie wyblakły. Zawsze są ze mną, chronię je najlepiej jak potrafię. Są jak odlane ze złota i nie poddają się rdzy.
Chcemy, aby nasze społeczeństwo było bardziej harmonijne, sprawiedliwe i życzliwie. Chcemy wywalczyć niepodległą, demokratyczną Białoruś. Chcemy, żeby była przytulna i żeby żyło się w niej przyjemnie.
To szlachetna idea, zgodna z uniwersalnymi dążeniami cywilizowanego świata. Nie marzymy o czymś wyjątkowym, chcemy po prostu „nazywać się ludźmi”, jak powiedział nasz klasyk Janka Kupała. W tych słowach jest szacunek do siebie i innych, zawierają się w nich prawa człowieka, demokratyczny sposób życia, ale też białoruski język i nasza historia.
Wcześnie zacząłem krytycznie odnosić się do sowieckiej rzeczywistości. Między innymi dlatego, że dostrzegłem ostre zakazy używania języka białoruskiego, politykę debiałorutynizacji, która była prowadzona w przeszłości – i jest prowadzona dzisiaj. To sprawiło, że zachowała się dawna kolonialna zależność Białorusi. A co za tym idzie – zagrożenie istnienia Białorusinów jako narodu.
Dramatycznym błędem jest rozdzielanie praw człowieka i prawa do tożsamości narodowej, i niepodległości. W niezależnym, podziemnym ruchu działam od 1982 roku, a właściwie od dwudziestego roku życia. Zadaniem tego ruchu jest doprowadzenie do powstania demokratycznej, niepodległej Białorusi, w której będą przestrzegane prawa człowieka. Nie może być Białorusi bez demokracji i nie może być niepodległej Białorusi bez przestrzegania praw człowieka. A społeczeństwo obywatelskie musi uzyskać taki stopień niezależności, który zagwarantuje jednostce ochronę przed nadużyciami władzy.
Wierzę, bo wiem, że noc przemija i nadchodzi poranek. Wiem, że tym, co niestrudzenie popycha nas do przodu, jest nadzieja i marzenie.
Martin Luther King zapłacił za swoje marzenie życiem, został zastrzelony. Cena, którą ja płacę za moje marzenie, jest mniejsza, ale i tak muszę ją zapłacić. Nie żałuję ani jednej kropli tej ceny. Bo moje marzenie jest jej warte. Moje ideały są spójne z ideałami moich starszych przyjaciół i nauczycieli duchowych, Czecha – Wacława Havla i Białorusina – Wasila Bykawa. Obaj przeszli przez wielkie próby życiowe, obaj zrobili wiele dla swoich narodów i kultury, obaj walczyli o demokrację i prawa człowieka do ostatnich minut życia.
Niemożliwe jest, aby jałowa ziemia wydała obfity plon. Ziemię trzeba nawozić, oczyścić ją z kamieni…to, co komunistyczne władze pozostawiły po sobie w Białorusi, można nazwać ziemią spaloną.
Był czas, pod koniec lat 80-tych, kiedy w grupie ludzi niezależnych znaliśmy się wszyscy, dosłownie mogliśmy rozpoznać swoje twarze… Ale na początku lat 90-tych niezależnych było już tysiące, dziesiątki tysięcy…
9 sierpnia 2020 roku w Białorusi odbyły się wybory prezydenckie. Masowe fałszerstwa doprowadziły do tego, że ludzie wyszli na ulice. Dobro i Zło spotkały się w walce. Zło było dobrze uzbrojone. A ze strony Dobra – tylko pokojowe, masowe protesty, niespotykane w naszym kraju, które gromadziły setki tysięcy ludzi.
Władze uruchomiły całościowy represyjny mechanizm tortur i mordów – Romana Bandarenki, Witolda Aszurka i wielu innych.
To najwyższy i niespotykany dotąd poziom brutalności represji. Ludzie przechodzą przez niewyobrażalne tortury i cierpienia.
Cele i więzienia bardziej przypominają sowieckie toalety publiczne, w których przetrzymywani są ludzie miesiącami i latami. Jestem absolutnie przeciwny temu, żeby kobiety siedziały w więzieniach, ale wyobraźcie sobie, co muszą robić w białoruskim więzieniu – w tym przyczółku piekła na ziemi!
Wypowiedzi Łukaszenki potwierdzają, że sprawcom dano wolną rękę w procederze zastraszania więźniów.
Jednak obywatele Białorusi żądają sprawiedliwości. Domagają się ukarania tych, którzy popełniają masowe zbrodnie. Chcą wolnych wyborów. Białoruś, białoruskie społeczeństwo już nigdy nie będzie takie jak dawniej, gdy miało spętane ręce i nogi. Ludzie się obudzili…
Teraz w całym regionie rozgorzała niemal w najczystszej formie permanentna walka dobra ze złem. Wschodni, zimny mróz zderzył się z ciepłem europejskiego renesansu.
Nie wystarczy być wykształconym i demokratycznym, nie wystarczy być humanitarnym i miłosiernym. Trzeba umieć bronić swojego dobytku i Ojczyzny. Nie bez powodu w średniowieczu pojęcie Ojczyzny było tożsame z pojęciem wolności.
Wiem dokładnie, jaka Ukraina usatysfakcjonowałaby Rosję i Putina – niesamodzielna i dyktatorska. Dokładnie taka, jaką jest dzisiejsza Białoruś, gdzie nie słychać głosu uciśnionych.
Rosyjskie bazy wojskowe, ogromne uzależnienie gospodarcze, rusyfikacja kulturowa i językowa – oto miejsce, w którym stoi Łukaszenka. Władze Białorusi są niezależne tylko w takim zakresie, w jakim pozwala im Putin. I dlatego trzeba walczyć z „międzynarodówką dyktatorów”.
Jestem obrońcą praw człowieka i dlatego jestem zwolennikiem oporu, który nie niesie wybuchu. Z natury nie jestem osobą agresywną, zawsze staram się zachowywać w ten sposób. Ale dobrze rozumiem, że dobro i prawda muszą umieć się obronić.
Jak mogę, zachowuję spokój w duszy, dbam o niego, jak o delikatny kwiat, odpędzam złość. I modlę się, aby rzeczywistość nie zmusiła mnie do wykopania dawno zakopanej siekiery i obrony prawdy z siekierą w ręku. Pokój. Niech pokój pozostanie w mojej duszy.
A 10 grudnia chcę wszystkim powtórzyć: „Nie lękajcie się!” Tak mówił papież Jan Paweł II w latach 80-tych, kiedy przyjechał do komunistycznej Polski. Nie powiedział wtedy nic więcej, ale to wystarczyło. Wierzę, bo wiem, że po zimie przychodzi wiosna.”
Cytowałam Alesia Bialackiego i zakończę swoje wystąpienie okrzykami jego duszy:
Wolność Białorusinom! Wolność Wiośnie! ŻYWIE BIEŁARUŚ!
Array